„Protektor”

15 marca 1939 roku wojska niemieckie wkroczyły do czeskiej Pragi. Dzień później dekret Adolfa Hitlera tworzył Protektorat Czech i Moraw (niem. Protektorat Böhmen und Mähren),  co wraz z ogłoszeniem przez Słowację niepodległości oznaczało upadek niepodległej Czechosłowacji. Choć istniał czeski rząd i prezydent, faktyczną władzę sprawował niemiecki protektor Rzeszy, a autonomia była stopniowo ograniczana. Większość społeczności międzynarodowej nie uznała tego tworu.

Wincenty Byrski (1870-1939) – Kozianin, poeta i tłumacz poezji niemieckiej, działacz polityczny, pracownik kolei – żywo reagował na wydarzenia polityczne swoich czasów, w tym na rosnącą agresję nazistowskich Niemiec oraz dramatyczny los Czechosłowacji. Przeczuwając, że Polska może stać się kolejnym celem ekspansji, wyrażał narastające poczucie zagrożenia dla własnego państwa i jego kultury. Pojawia się również szersza refleksja – świat zdaje się stać na krawędzi wojny, co zapowiada nadchodzącą katastrofę. Poeta dostrzegał bezsilność jednostki wobec wielkich procesów historycznych, a zarazem krytycznie odnosił się do bierności społeczeństw wobec narastającego niebezpieczeństwa. Jego ostatnie, niepublikowane utwory Protektor (z 25 marca 1939 r.), Ojczyzny żyjmy czarem (z 23 sierpnia 1939 r.) [1] mają charakter silnie zaangażowany i alarmujący – stanowią swoiste ostrzeżenie przed nadchodzącą tragedią.

Autor zmarł – 28 sierpnia – kilka dni przed wybuchem II wojny światowej, co nadaje jego późnej twórczości szczególnie przejmujący i proroczy wymiar.

Rękopis pochodzi ze zbiorów prywatnych Marcina Jaworskiego.

---

[3] Zobacz: Ojczyzny żyjmy czarem, utwór napisany 23 sierpnia 1939 r.