Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. żyło w niej kilka tysięcy weteranów powstania styczniowego 1863 r. Na mocy rozkazu z 21 stycznia 1919 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski nadał weteranom uprawnienia żołnierzy Wojska Polskiego. W rozkazie czytamy m. in. Dla nas, żołnierzy wolnej Polski, powstańcy 1863 r. są i pozostaną ostatnimi żołnierzami Polski, walczącej o swą swobodę, pozostaną wzorem wielu cnót żołnierskich, które naśladować będziemy. [1] W II Rzeczypospolitej powstańcy styczniowi otoczeni byli wyjątkowym szacunkiem i czcią. Jednym z powstańców był Ludwik Nowakowski (1844-1939) [2], któremu podczas wizyty w Bielsku (dziś Bielsko-Biała) w 1935 roku okazywano liczne honory.
Ze zbiorów własnych.
Niespełnionym powstańcem styczniowym był mieszkaniec Kóz Jędrzej Szłapa – 31-letni kawaler, bez określonego zawodu. Nie udało mu się przedostać do ogarniętego powstaniem Królestwa Polskiego z powodu aresztowania przez austriackich żandarmów. W protokole kęckiego Urzędu Powiatowego z 23 września 1863 r. Szłapa miał stwierdzić: …ja prawdę zeznam, iż nie mogąc zarobku nigdzie znaleźć – miałem zamiar udać się do powstania do Polski i szukałem tylko sposobności … [3] Wypowiedź Jędrzeja Szłapy można interpretować na kilku poziomach. Cytowana wypowiedź sugeruje, że decyzja o udziale w powstaniu styczniowym nie wynikała wyłącznie z pobudek patriotycznych, lecz była również pochodną trudnej sytuacji materialnej. Brak możliwości znalezienia zarobku mógł skłaniać Szłapę do traktowania udziału w powstaniu jako alternatywnej drogi życiowej, dającej nadzieję na utrzymanie lub awans społeczny. Należy jednak brać również pod uwagę kontekst procesowy. Składane zeznania mogły być formułowane w sposób pragmatyczny, asekuracyjny. Podkreślenie motywów ekonomicznych, przy jednoczesnym osłabieniu deklaracji ideowych, mogło służyć złagodzeniu ewentualnej odpowiedzialności karnej.
Z pewnością wypowiedź Szłapy nie powinna być traktowana jako jednoznaczne świadectwo jego motywacji. Brak innych źródeł uniemożliwia jednoznaczne rozstrzygnięcie. Nie są znane dalsze losy Jędrzeja Szłapy.
Karta pocztowa ze zbiorów własnych.
[1] Józef Piłsudski, Pisma zbiorowe, tom V, Warszawa 1937, s. 52. Piłsudski o sobie mówił: Byłem wychowany wśród wspomnień roku 1863 i przez jego uczestników, tamże s. 50
[2] Ludwik Nowakowski herbu Ślepowron walczył w przegranej bitwie pod Miechowem (17 lutego 1863 r.) jako kawalerzysta pod rozkazami płk. Apolinarego Kurowskiego. Później walczył w oddziałach hr. Ludwika Mycielskiego oraz hr. Adama Potockiego. Po upadku powstania był zarządcą majątku Wodzickich w Mirowie, później w Porębie Wielkiej koło Mszany Dolnej. Zmarł w 1939 r. a uroczystości pogrzebowe przerodziły się w wielką manifestację patriotyczną.
Fotografia ze zbiorów Muzeum w Chrzanowie [dostęp 22.01.2026]
[3] Andrzej Małysa, Powstańcy stoczniowi z Kęt i okolicy, w: Kęty. Wokół społeczności. Studia i szkice z dziejów miasta i okolicy, Kęty 2016, s. 38; online [dostęp 22.01.2026]