Fotografia z wystawy plenerowej „Grabowscy” przygotowanej przez Gminną Bibliotekę Publiczną w Kozach, 2025 r. [1]
Fotografia z okresu międzywojennego przedstawia cztery młode kobiety przy domu w Kozach, zwanego willą Grabowskich. Trzy z nich – stojące od lewej – to służące [2], czwarta, po prawej stronie, to córka właścicieli domu, Joanna Grabowska (1920-2016). Zdjęcie ma charakter pamiątkowy, zapewne zostało wykonane przy okazji uroczystości domowej lub w czasie, gdy w willi przyjmowano gości. Wszystkie kobiety stoją w jednym rzędzie, na pierwszy rzut oka nie widać wyraźnie podkreślonej hierarchii, co może sugerować dobrą atmosferę w domu i pewną wspólnotowość codziennego życia.
Służące – młode kobiety – stoją blisko siebie. Ubrane są w jednolite stroje roboczo-odświętne: ciemne, długie suknie zestawione z jasnymi, bogato zdobionymi fartuchami i białymi nakryciami głowy. Fartuchy są starannie haftowane, wykończone koronką, co wskazuje, że nie jest to zwykły dzień pracy. Ich ubiór łączy funkcjonalność z reprezentacyjnością – służba była wizytówką domu, a państwo Grabowscy przyjmowali wielu gości, więc dbałość o wizerunek personelu miała znaczenie [3]. Córka właścicieli, choć również ma na sobie ciemną suknię i biały fartuch, wyróżnia się detalem – jej kołnierz jest większy i bardziej dekoracyjny, pod szyją widoczna jest wyraźna kokarda, a całość wydaje się staranniej skrojona i dopasowana. Najbardziej zwraca uwagę jej swoboda i naturalny uśmiech, w dłoni trzyma miotełkę do kurzu, jakby „na chwilę” wcieliła się w rolę służby.
Fotografia niesie w sobie atmosferę międzywojennego świata w Kozach – uporządkowanego, z wyraźnym podziałem ról społecznych, ale jednocześnie budującego codzienną wspólnotę życia pod jednym dachem. Mimo upływu lat widoczna jest w nim energia i naturalność młodych kobiet, które – choć pełniły różne role – zostały uwiecznione razem, w jednym, zatrzymanym momencie czasu.
[1] Fragment wystawy plenerowej „Grabowscy” z 2025 r. na tle willi Grabowskich. Foto własne, sierpień 2025 r.
[2] Służące – dziś obserwujemy coraz większe zainteresowanie kobietami „do i od wszystkiego”. Por. Joanna Kuciel-Frydryszak, Służące do wszystkiego, Warszawa, 2018
[3] Najbardziej znanym poradnikiem dla służących w okresie międzywojennym był Poradnik służby domowej autorstwa Michaliny Ulanickiej, wydany w Warszawie w 1930 r. [dostęp: 28.02.2026]. Czytamy tam m. in. o koniecznych zaletach służących. Były to: uczciwość, moralność, pobożność, posłuszeństwo, pracowitość, staranność, dokładność, oszczędność, porządek i czystość, porządek w rozkładzie pracy, umiejętność myślenia, uwaga, spostrzegawczość, uprzejmość (tamże, s. 9-13)