W czasach gdy właścicielami majątku w Kozach byli Jordanowie powstało szereg budynków murowanych, których wiele pozostało do dnia dzisiejszego [1] Jednym nich jest tzw. dom Borthów, wzniesiony zapewne pod koniec XVIII wieku. Dom ten stanął tuż przy drodze zwanej „cesarką” i był domem mieszkalnym, przeznaczonym dla rzemieślników dworskich.
Parterowy budynek ma prostokątną bryłę, przykrytą wysokim, dwuspadowym dachem o łagodnym nachyleniu, ze ściętymi narożnikami górnej części ścian szczytowych (tzw. dach naczółkowy). Okna są stosunkowo duże, wieloskrzydłowe, o drobnych podziałach na mniejsze pola (tzw. podział szprosowy), rozmieszczone symetrycznie względem wejścia. Wejście umieszczone jest w osi budynku i prowadzą do niego kilkustopniowe schody.
Foto ze zbiorów Izby Historycznej im. Adolfa Zubera w Kozach
Adolf Zuber w swoich „Fototekach” pisze o mieszkańcach tego domu. I tak „w 1781 r. mieszka w nim Jan Folek, szewc, w 1819 r. – Józef Nowak, rzeźnik, w 1822 r. – Filip Kasperek, cieśla, w latach 1832-1836 – Wojciech Byrski, szynkarz, w 1841 r. – Józef Gutknecht, krawiec.”
Po śmierci Jordanów i sprzedaży ich majątku budynek trafił w ręce Jana i Karoliny Skutek, zajmujący się produkcją serów. W 1883 roku do grona współwłaścicieli dołączył Jan Henryk Bartelmus. Od marca 1893 roku nieruchomość należała do Karola Bortha, który pełnił funkcję naczelnika gminy i pracował jako piekarz. Po jego śmierci piekarnię przejął syn, Rudolf Borth, sprawujący jednocześnie funkcję naczelnika Straży Pożarnej (zachował się szyld piekarni, który obecnie znajduje się w zbiorach Izby Historycznej im. Adolfa Zubera w Kozach).
Foto Adolf Zuber, marzec 1968 r.
Współcześnie bryła budynku pozostała w zasadzie niezmieniona, dzięki czemu wciąż czytelnie odwołuje się do swojego XVIII-wiecznego pochodzenia. A to już bardzo wiele. Najbardziej widoczną zmianą jest pokrycie dachowe. Dach został przekształcony poprzez wprowadzenie lukarny oraz okien dachowych, co świadczy o adaptacji poddasza do funkcji mieszkalnych (w pierwotnej wersji poddasze zapewne pełniło funkcję gospodarczą lub magazynową). Stolarka okienna została uproszczona, bez drobnych szprosów, okna są różne po obu stronach – zmieniają proporcje i odbiór fasady.
Budynek dziś jest przykładem typowej, „niekonserwatorskiej”, lecz praktycznej ewolucji obiektu: mniej dbałości o historyczną wierność, więcej o funkcjonalność i trwałość. Budynek nadal jest użytkowany. Adres obecnego budynku to ul. Bielska 2 i 4.
Foto własne, luty 2024 r.
Równie istotna jak sama architektura jest zmiana jego otoczenia. Budynek z przestrzeni wiejskiej stał się elementem zabudowy przy ruchliwej drodze. Asfalt, barierki, latarnie zmieniły jego skalę i percepcję. Dawniej był dominantą w krajobrazie, dziś jest jednym z elementów ciągu komunikacyjnego.
Foto własne, październik 2023 r.
Charakterystycznym elementem budynku są duże drzwi w głębokiej, półkolistej wnęce oraz tzw. wysiodki (wysiadki), czyli murowane siedzeniami po obu stronach wnęki (w Pszczyńskiem nazywa się je m. in. jako „baba i chłop” – czyli dwa siedzenia).
[1] Przykładem budynków powstałych w czasach Jordanów są opisane wcześniej karczmy w Małych Kozach i na Flakach