19 marca 1912 roku mieszkańcy Kóz mieli okazję zobaczyć arcyksiężnę Zytę Habsburg, małżonkę arcyksięcia Karola, następcy tronu Austro-Węgier, późniejszego cesarza i króla Karola I. [1]
Podróż pary arcyksiążęcej przez Galicję, w kierunku garnizonu wojskowego w Kołomyi [2] gdzie Karol otrzymał przydział wojskowy, odbywała się dwoma środkami transportu. Arcyksiążę Karol, jako oficer, prowadził swój szwadron konno, natomiast jego ciężarna małżonka Zyta [3] podróżowała specjalnym wagonem salonowym. Małżonkowie spotykali się w wyznaczonych miejscach postoju i noclegu. 18 marca para dotarła do Białej. [4] O przygotowaniach do jej przyjęcia donosiła ówczesna prasa:
Piszą nam z Białej: Miasto nasze było odświętnie przystrojone na przybycie arcyksięcia Karola Franciszka i jego małżonki arcyksiężnej Zyty. (…) Tłumy publiczności zaległy miejsce przed wspaniałym hotelem pod „Czarnym Orłem”, gdzie dla arcyksięcia i jego małżonki przygotowano apartamenta.(…)[5]
Następnego dnia, 19 marca o godzinie 6 minut 30 rano Najd. Arcyksiążę ruszył na czele swego szwadronu w dalszą podróż do Wadowic przez Kęty.[6] W tym samym czasie arcyksiężna Zyta kontynuowała podróż koleją. Jednym z przystanków na jej trasie były Kozy. Miejscowa stacja kolejowa została specjalnie udekorowana na tę okazję, a na przyjazd dostojnego gościa oczekiwała delegacja złożona z właścicieli dóbr koziańskich, mieszkańców, weteranów, strażaków oraz dzieci szkolnych. Przebieg tego wydarzenia opisała gazeta, przytaczając relację korespondenta z Kęt:
Piszą nam z Kęt: Wczoraj przejeżdżała pociągiem przez gminę Kozy żona przyszłego następcy tronu , arcyksiężna Zyta, a pięknie przybranej stacyi kolejowej w Kozach baronowie Czeczowie wraz z ludem , weteranami, strażą pożarną i dziećmi szkolnemi z Kóz powitali arcyksiężnę po staropolsku — szczerze i entuzjastycznie. Arcyks. Zyta wysiadła z wagonu kolejowego i po złożeniu je j hołdu, oraz wręczeniu bukietu z kwiatów żywych przez dziatki szkolne, odjechała w dalszą drogę do Wadowic.[7] Wizyta w Kozach miała wprawdzie charakter krótkiego postoju, ale jej oprawa świadczy o dużym zaangażowaniu miejscowej społeczności.
Kilka lat później niewielu mieszkańców pamiętało już o tym wydarzeniu. Najpierw Wielka Wojna, a następnie odzyskanie przez Polskę niepodległości i upadek monarchii austro-węgierskiej sprawiły, że dawne uroczystości na cześć Habsburgów szybko odeszły w zapomnienie. Tablica upamiętniająca wizytę arcyksiężnej Zyty i Karola w Wadowicach została zniszczona przez mieszkańców w listopadzie 1918 roku, podczas zrywu niepodległościowego, podzielając los innych pamiątek przypominających o austriackim panowaniu.
[1] W tamtym czasie Karol – późniejszy cesarz – znajdował się daleko w linii sukcesji (po urodzeniu w 1887 r. był piątym w kolejce do tronu) i prowadził życie zwykłego oficera cesarskiej armii.
[2] Podróż miała charakter służbowy, ponieważ arcyksiążę został przydzielony do stacjonującego w Kołomyi regimentu dragonów.
[3] 20 listopada 1912 roku przyszedł na świat Otto (zm. 2011 r.)
[4] Gazeta Lwowska, 1912, nr 64, s. 5
[5] Głos Narodu, 1912, nr 66, s. 3; Kuryer Lwowski popołudniowy, 19 marca 1912, nr 129, s. 4-5
[6] Gazeta Lwowska, 1912, nr 65, s. 5
[7] Głos Narodu, 1912, nr 66, s. 3