W roku, w którym obchodzony jest jubileusz 80-lecia Gminnej Biblioteki Publicznej w Kozach [1], warto przypomnieć, że tradycje czytelnicze w naszej miejscowości sięgają znacznie wcześniejszego okresu. Już przed I wojną światową w Kozach funkcjonowały biblioteki oraz czytelnie, która stanowiły ważne miejsce dostępu do książek, zdobywania wiedzy a zarazem spotkań mieszkańców. Na przykład Towarzystwo Oświaty Ludowej (TOL) w Kozach założone w 1889 r. i prowadzące bibliotekę miało w swych zbiorach w 1910 roku 248 książek i 230 stałych czytelników. Jej kierownikiem był wówczas Franciszek Ferek. [2]
Ciekawym świadectwem jest wzmianka prasowa z okresu jubileuszu cesarza Franciszka Józefa I, obchodzącego w 1873 roku 25 lat panowania. Z tej okazji w Kozach powołano komitet, którego zadaniem było zebranie funduszy zarówno na uświetnienie uroczystości jubileuszowych, jak i na powiększenie księgozbioru miejscowej czytelni.
W prasowej relacji zatytułowanej „Czytelnia w Kozach pod Białą” czytamy:
W czasie jubileuszu cesarskiego złożono komitet w Kozach dla zbierania składek na uświetnienie uroczystości, oraz na pomnożenie księgozbioru Czytelni tutejszej. Na ten cel ofiarowali: p. Stanisław Klucki kapitan 10 złr., ks. proboszcz Urbańczyk 5 złr., p. Majer rządca 5 złr., p. Skutek serkarz 3 złr., p. Oczko gospodarz 1 złr. itd. Pozostało się ze składki na Czytelnię 21 złr. 76 c. Dotąd Czytelnia ta posiada 336 dziełek, a gospodarze chętnie wypożyczają książki i zgromadzają się na odczyty popularne w szkole co niedziela. [3]
Przytoczona informacja pozwala nam zajrzeć w codzienne życie mieszkańców Kóz sprzed lat. Książki nie tylko wypożyczano do indywidualnego czytania, ale organizowano również cotygodniowe, niedzielne odczyty w szkole. Czytelnia pełniła więc funkcję nie tylko biblioteczną, lecz także edukacyjną i integracyjną. Warto zwrócić uwagę na społeczne zaangażowanie mieszkańców oraz przedstawicieli lokalnej społeczności. Wśród darczyńców znaleźli się właściciel majątku w Kozach Stanisław Klucki, proboszcz Karol Urbańczyk, zarządca Majer, właściciel fabryki serów Johann Skutek, a także mieszkańcy.
O czytelni w Kozach ta sama gazeta pisała również:
Niezaprzeczoną a pocieszającą rzeczą jest, że oświata w wioskach galicyjskich coraz więcej toruje sobie drogę, a z nią łączy się postęp ku lepszemu pod względem materjalnym i duchowym, oraz większa miłość kraju i ojczyzny. Jako przykład posłużyć może gmina Kozy przy drodze z Białej do Kęt położona. Kozianie już dawniej odznaczali się rządnością i czytali pisma czasowe lub książki, a teraz urządzili sobie czytelnię, i chcą nową szkołę budować. [4]
Dziś choć zmieniły się czasy, formy udostępniania zbiorów i potrzeby czytelników, idea bibliotek pozostaje ta sama – służyć wiedzą, kulturą i budować więzi między mieszkańcami.
Foto Adolf Zuber, lata 60. XX wieku.
[1] Historia Gminnej Biblioteki Publicznej w Kozach rozpoczęła się 3 maja 1946 roku. W tym dniu Janina Duźniak z domu Hołuj dokonała pierwszego wpisu do księgi inwentarzowej, rejestrując książkę Stanisława Wyspiańskiego pt. „Dramaty”. Był to symboliczny początek działalności publicznej biblioteki w Kozach.
[2] „Oświata Ludowa. Organ Krakowskiego Towarzystwa Oświaty Ludowej”, Kraków 1911, nr 1, s. 21. Sytuację w innych miejscowościach regionu przedstawia tabela.
[3] „Gwiazdka Cieszyńska”, 1873, nr 51, s. 413
[4] „Gwiazdka Cieszyńska”, 1873, nr 38, s. 306-307. Zob. Budowa szkoły ludowej w Kozach w latach 70. XIX w.