Świadectwa moralności były historycznymi dokumentami urzędowymi, kościelnymi lub zawodowymi, potwierdzającymi nienaganną opinię o danej osobie. Zaświadczały nie tylko o jej stosunku do prawa, lecz również – w zależności od czasu, miejsca i instytucji wystawiającej dokument – o prowadzeniu się, uczciwości, postawie religijnej, obyczajowej, społecznej, a niekiedy także o lojalności wobec obowiązującego porządku państwowego.
Aż do pierwszej połowy XX wieku świadectwa tego rodzaju odgrywały istotną rolę w życiu społecznym i zawodowym, w wielu sytuacjach, w których konieczne było urzędowe potwierdzenie „dobrego prowadzenia się” danej osoby. Mogły być potrzebne między innymi przy podejmowaniu pracy, zwłaszcza w administracji publicznej, szkolnictwie, sądownictwie, służbach mundurowych, kolei lub innych instytucjach, w których szczególne znaczenie przypisywano zaufaniu i nienagannej opinii kandydata. Dokumenty tego rodzaju mogły być również wymagane przy zmianie miejsca zamieszkania, ubieganiu się o przyjęcie do szkoły lub na studia, wyjeździe za granicę, staraniach o paszport czy emigrację. W pewnych okolicznościach zaświadczenia wystawiane przez duchownych miały także znaczenie przy zawieraniu małżeństwa, zwłaszcza gdy narzeczeni pochodzili z różnych parafii. Najbliższym współczesnym odpowiednikiem świadectwa moralności jest, w pewnym zakresie, zaświadczenie o niekaralności wydawane na podstawie danych Krajowego Rejestru Karnego. Dawne świadectwo moralności obejmowało jednak znacznie szerszą ocenę człowieka niż współczesne potwierdzenie braku skazania za przestępstwo.
W zależności od epoki i obowiązującego ustroju świadectwa moralności mogły być wystawiane przez różne instytucje i osoby. Istotną rolę odgrywały w tym zakresie władze kościelne, przede wszystkim proboszczowie. Przez stulecia parafia była nie tylko wspólnotą religijną, ale również jednym z podstawowych ośrodków ewidencji i identyfikacji ludności. Duchowny, dobrze znający członków swojej wspólnoty, mógł potwierdzić ich tożsamość, stan cywilny oraz opinię. Wystawiane przez proboszcza świadectwo mogło zawierać informacje dotyczące prowadzenia się danej osoby, jej życia religijnego, regularnego uczestnictwa w praktykach religijnych oraz ogólnej opinii, jaką cieszyła się w parafii. Dokumenty tego rodzaju były szczególnie istotne w sytuacji przenoszenia się wiernego do innej miejscowości lub parafii. Świadectwa mogły być również wystawiane przez władze lokalne – gminne i miejskie. W XIX wieku, a następnie w okresie II Rzeczypospolitej, podobne zaświadczenia wydawali m.in. wójtowie, burmistrzowie, zarządy gmin. Przy ich sporządzaniu opierano się na wiedzy o mieszkańcu i jego opinii w lokalnej społeczności, a niekiedy także na informacjach pochodzących od organów porządkowych lub na stwierdzeniu braku konfliktów z prawem. Znaczenie miały także świadectwa wydawane przez pracodawców, mistrzów rzemieślniczych i organizacje zawodowe.
Archiwum własne.
Przedstawiony dokument jest przykładem świadectwa moralności wystawionego przez władze gminne w okresie II Rzeczypospolitej. Dokument pochodzi z Pisarzowic i został wystawiony 1 września 1924 roku Józefowi Szatanowi, który urodził się w Pisarzowicach w 1898 r. (11 marca; syn Jana i Agnieszki z d. Zemanek) lecz w chwili wystawienia świadectwa mieszkał już w Kozach.
Świadectwo moralności
Ze strony Zwierzchności gminy Pisarzowice poświadcza się, że Józef Szatan urodzony w roku 1898 w Pisarzowicach i tutaj przynależny, a obecnie zamieszkały w Kozach, prowadzi życie od najpierwszej młodości zawsze moralne, uczciwe, trzeźwe, spokojne i pod każdym względem zasługujące na pochwałę. Pomieniony nie był nigdy karany.
Zwierzchność gminna Pisarzowice dnia 1 września 1924.
Naczelnik gminy Wiktor Zemanek (podpis odręczny)
Dokument opatrzono pieczęcią gminną „WIEŚ PISARZOWICE” (z numerem) oraz znaczkiem „Opłata stemplowa – 40 groszy”.
Treść dokumentu pokazuje, że dawne świadectwo moralności miało znacznie szerszy charakter niż współczesne zaświadczenie o niekaralności. W przypadku Józefa Szatana władze gminne nie ograniczyły się bowiem do stwierdzenia, że nie był on karany. Wystawiły mu również pozytywną opinię dotyczącą całego jego życia i postępowania. Szczególnie charakterystyczne jest wyliczenie cech uznawanych wówczas za istotne dla dobrej opinii obywatela: moralne, uczciwe, trzeźwe, spokojne i pod każdym względem zasługujące na pochwałę. Najważniejszym jednak stwierdzeniem z punktu widzenia urzędowego było zdanie: Powyższy nie był nigdy karany.
Józef Szatan 26 czerwca 1923 r. zawarł związek małżeński z Anielą Sztafińską, zamieszkałą w Kozach, córką Macieja i Anny Haczek (ur. 9.08.1986 r.).